Sokrates: Filozof, który zmienił świat. Kim był Sokrates?

2

Sokrates, urodzony około 470 roku p.n.e. w ateńskim demie Alopece, jest postacią o fundamentalnym znaczeniu dla filozofii zachodniej. Uznawany za jednego z pierwszych filozofów moralnych, nie tylko zapoczątkował rozwój myśli etycznej, ale także stał się kluczową inspiracją dla swojego ucznia, Platona. Choć sam Sokrates nie pozostawił po sobie żadnych pisanych dzieł, jego życie i nauki są nam znane dzięki relacjom jego uczniów, zwłaszcza Platona i historyka Ksenofonta, co jednak prowadzi do tzw. „problemu sokratejskiego” z powodu sprzecznych opisów. Mimo tych trudności interpretacyjnych, jego wpływ na myśl ludzką jest niepodważalny, a jego postawa wobec życia i śmierci stała się legendarna.

Wiek: Około 71 lat w momencie śmierci.

Żona/Mąż: Ksantyppa (potencjalnie również Myrto).

Dzieci: Brak informacji o dzieciach w dostarczonym tekście.

Zawód: Filozof, nauczyciel.

Główne osiągnięcie: Zapoczątkowanie filozofii moralnej, rozwój metody sokratejskiej, wpływ na Platona i całą filozofię zachodnią.

Podstawowe informacje o Sokratesie

Sokrates urodził się około 470 roku p.n.e. w ateńskim demie Alopece, stając się jedną z najbardziej wpływowych postaci w historii filozofii. Uznawany jest za starożytnego greckiego filozofa z okresu klasycznego. Prawdopodobnie był pierwszym zachodnim filozofem moralnym, który wywarł ogromny wpływ na swojego ucznia, Platona. Postać Sokratesa jest enigmatyczna, głównie z powodu braku jego własnych pism; cała wiedza o jego naukach pochodzi wyłącznie z pośmiertnych relacji innych autorów, przede wszystkim jego uczniów. Ze względu na sprzeczne relacje współczesnych mu autorów, rekonstrukcja jego prawdziwej filozofii jest zadaniem niezwykle trudnym, co w nauce określa się mianem „problemu sokratejskiego”. Ta niejednoznaczność źródeł sprawia, że postać Sokratesa wciąż budzi zainteresowanie i stanowi przedmiot badań. Jego życie zakończyło się w 399 roku p.n.e. w Atenach w wieku około 71 lat.

Rodzina i życie prywatne Sokratesa

Sokrates, którego ojcem był Sofroniskos, a matką Fainarete, pochodził z ateńskiego zgromadzenia Alopece. Jego życie osobiste, choć mniej znane niż jego filozofia, również stanowiło element jego barwnej postaci w starożytnym świecie. Jego żoną była Ksantyppa, która często pojawia się w anegdotach jako osoba o trudnym charakterze. Niektóre źródła historyczne wspominają również o drugiej żonie imieniem Myrto, jednak kwestia ta pozostaje przedmiotem sporów wśród historyków, co dodatkowo podkreśla trudność w pełnym odtworzeniu jego biografii. Poza życiem prywatnym, Sokrates aktywnie uczestniczył w życiu obywatelskim Aten, a Ksenofont w swoich pismach podkreślał jego patriotyzm i niezwykłą odwagę, również na polu bitwy jako żołnierz ateński.

Filozofia i metoda Sokratesa

Centralnym elementem filozofii Sokratesa była jego unikalna metoda badania problemów, znana jako metoda sokratejska, czyli elenchus. Polegała ona na prowadzeniu rozmowy poprzez serię krótkich pytań i odpowiedzi, której celem było zbadanie definicji pojęć abstrakcyjnych, takich jak cnoty. Proces ten często prowadził do impasu, znanego jako aporia, co jednak stanowiło kluczowy etap w procesie dochodzenia do prawdy i samopoznania. Sokrates wierzył, że przez takie dociekania można obnażyć fałszywe przekonania i doprowadzić rozmówcę do głębszego zrozumienia. Sokrates był również znany ze swojej deklaracji niewiedzy. Często publicznie ogłaszał swoją ignorancję, twierdząc, że jest pewien tylko jednej rzeczy – tego, że nic nie wie. Ten paradoks sokratejski nie był wyrazem rezygnacji, lecz stanowił podstawę jego postawy intelektualnej, zachęcając do ciągłego poszukiwania wiedzy. W połączeniu z ironią sokratejską, polegającą na udawaniu niewiedzy w celu obnażenia braku logiki u rozmówcy, tworzył on potężne narzędzie filozoficzne. Intelektualizm etyczny, czyli przekonanie, że cnota jest tożsama z wiedzą, a ludzie czynią źle tylko z powodu braku zrozumienia tego, co jest naprawdę dobre, stanowiło rdzeń jego etyki. Sokrates głosił, że „życie niepoddane badaniu nie jest warte przeżycia”, podkreślając wagę ciągłej autorefleksji i poszukiwania prawdy. Sam siebie określał mianem „społecznego gza” (Gadfly). Poprzez swoje uciążliwe, ale prowokujące pytania, dążył do pobudzenia społeczeństwa ateńskiego do myślenia i dbania o cnotę, niczym owad pobudzający leniwego konia do działania. Ta rola gza, choć często niewygodna dla słuchaczy, była kluczowa dla jego misji filozoficznej.

Kluczowe elementy filozofii Sokratesa:

• Metoda sokratejska (elenchus): Badanie pojęć poprzez serię pytań i odpowiedzi, prowadzące do aporii (impasu).
• Deklaracja niewiedzy: Paradoks sokratejski – pewność tylko co do własnej ignorancji.
• Ironia sokratejska: Udawanie niewiedzy w celu obnażenia błędów logicznych rozmówcy.
• Intelektualizm etyczny: Utożsamienie cnoty z wiedzą; zło wynika z braku zrozumienia dobra.
• Podejście do życia: Stwierdzenie „życie niepoddane badaniu nie jest warte przeżycia”, podkreślające znaczenie autorefleksji.
• Rola „społecznego gza” (Gadfly): Pobudzanie społeczeństwa do myślenia i dbania o cnotę.

Proces i śmierć Sokratesa

W 399 roku p.n.e. Sokrates stanął przed ateńskim sądem, oskarżony o bezbożność (asebeia) oraz o demoralizowanie ateńskiej młodzieży poprzez swoje nauczanie. Zarzuty te, choć formalne, miały głębsze podłoże w jego kontrowersyjnej działalności publicznej i kwestionowaniu tradycyjnych wartości. Proces, który odbył się przed ateńskim sądem, trwał zaledwie jeden dzień, co jest niezwykłe jak na tak poważne oskarżenia, i zakończył się wyrokiem skazującym na śmierć. Po ogłoszeniu wyroku Sokrates odmówił skorzystania z pomocy swoich sojuszników, którzy oferowali mu zorganizowanie ucieczki z więzienia. Uznając, że musi być posłuszny prawu, nawet jeśli uznał je za niesprawiedliwe, przyjął swój los. Egzekucja odbyła się poprzez podanie mu trucizny, prawdopodobnie cykuty. Platon w swoich dialogach szczegółowo opisał ostatnie chwile Sokratesa, przedstawiając go jako postać zachowującą spokój i godność do samego końca, co stało się symbolem jego filozoficznej postawy.

Przebieg procesu i śmierci Sokratesa:

• Zarzuty: Bezbożność (asebeia) i demoralizowanie młodzieży.
• Proces: Odbył się przed ateńskim sądem i trwał jeden dzień.
• Wyrok: Skazanie na karę śmierci przez otrucie cykutą.
• Postawa wobec wyroku: Odmowa ucieczki, posłuszeństwo prawu.
• Wykonanie wyroku: Podanie trucizny, opisane przez Platona.

Źródła i dziedzictwo Sokratesa

Nasza wiedza o życiu i filozofii Sokratesa opiera się przede wszystkim na relacjach jego uczniów, z których najobszerniejsze pozostawili Platon, uczeń, który przeżył go o 50 lat, oraz historyk Ksenofont. Jednak ich opisy znacząco się od siebie różnią. Sokrates u Ksenofonta jest przedstawiany jako postać bardziej powściągliwa, skupiona na samokontroli i pozbawiona humoru, podczas gdy u Platona jawi się jako postać błyskotliwa, ironiczna i głęboko filozoficzna. Te rozbieżności stanowią kluczowy element „problemu sokratejskiego”, utrudniając jednoznaczne określenie poglądów samego Sokratesa. Wczesne przedstawienie Sokratesa pojawiło się również w sztuce „Chmury” ateńskiego komediopisarza Arystofanesa, który ukazał go w karykaturalnej formie jako absurdalnego ateistę i sofistę zajmującego się filozofią przyrody. Pomimo tych różnic i karykaturalnych przedstawień, myśl Sokratesa wywarła ogromny wpływ na późniejsze epoki. Była studiowana przez uczonych średniowiecznych i islamskich, odegrała kluczową rolę w renesansowym humanizmie oraz inspirowała nowożytnych filozofów, takich jak Søren Kierkegaard i Friedrich Nietzsche. Rozmowy Sokratesa z innymi Ateńczykami dały początek nowemu gatunkowi literackiemu, zwanemu „dialogiem sokratejskim” (logos sokratikos), terminowi ukutemu przez Arystotelesa, który sam uczył się u Platona. Choć Arystoteles urodził się po śmierci Sokratesa, jego pisma są uznawane za kluczowe, choć ograniczone, źródło wiedzy o doktrynach Sokratesa.

Główne źródła informacji o Sokratesie:

• Platon: Uczeń Sokratesa, główny źródło jego nauk.
• Ksenofont: Historyk i uczeń Sokratesa, oferujący odmienną perspektywę.
• Arystofanes: Komediopisarz, autor karykatury Sokratesa.

Warto wiedzieć: Różnice w opisach Sokratesa przez Platona i Ksenofonta stanowią podstawę tzw. „problemu sokratejskiego”, co utrudnia jednoznaczne zrekonstruowanie jego poglądów.

Kontrowersje i postawa społeczna Sokratesa

Sokrates był postacią niezwykle kontrowersyjną w społeczeństwie ateńskim. Budził zarówno wielki podziw i lojalność wśród swoich uczniów, jak i silną niechęć u wielu obywateli, co ostatecznie doprowadziło do jego procesu i skazania. Jego niekonwencjonalny sposób życia i kwestionowanie ustalonych norm społecznych i religijnych wywoływały silne emocje. Jednym z elementów tej kontrowersji było jego tzw. sokratejskie daimonion – wewnętrzny głos, który według niego powstrzymywał go przed podejmowaniem błędnych decyzji. Oskarżyciele interpretowali to jako wprowadzanie nowych bóstw, co było jednym z zarzutów o bezbożność. Ta polarizująca postawa społeczna Sokratesa odzwierciedlała jego rolę jako „społecznego gza”. Jego nieustanne dociekania i krytyka istniejącego porządku, choć dla jednych stanowiły inspirację, dla innych były zagrożeniem. Jego postawa wobec życia i śmierci, którą przyjął z godnością, stała się symbolem filozoficznej integralności i poszanowania praw, nawet w obliczu niesprawiedliwego wyroku.

Ciekawostki dotyczące Sokratesa

Według sztuki „Chmury” Arystofanesa oraz dialogu Platona „Fedon”, Sokrates w wieku około 45 lat wykazywał zainteresowanie filozofią przyrody. Sugeruje to, że jego późniejsze, silne skupienie na etyce i moralności mogło ewoluować z czasem, a jego zainteresowania filozoficzne były szersze niż tylko kwestie moralne. Ta początkowa fascynacja światem przyrody mogła stanowić punkt wyjścia do jego późniejszych rozważań nad naturą ludzką i cnotą. Słynna marmurowa głowa Sokratesa, znajdująca się obecnie w Luwrze, jest jedynie rzymską kopią zaginionego brązowego posągu, którego autorem był wybitny grecki rzeźbiarz Lizyp. Oryginalny posąg, który mógł być bliższy autentycznemu wizerunkowi Sokratesa, nie przetrwał do naszych czasów, co dodaje kolejną warstwę tajemniczości do jego fizycznego przedstawienia. Dostępne wizerunki są zatem interpretacjami opartymi na opisach.

Kluczowe postaci związane z Sokratesem:

• Platon: Uczeń Sokratesa, główny źródło jego nauk.
• Ksenofont: Historyk i uczeń Sokratesa, oferujący odmienną perspektywę.
• Ksantyppa: Żona Sokratesa.
• Sofroniskos: Ojciec Sokratesa.
• Fainarete: Matka Sokratesa.
• Arystofanes: Komediopisarz, autor karykatury Sokratesa.
• Arystoteles: Filozof, uczeń Platona, który ukształtował termin „dialog sokratejski”.
• Søren Kierkegaard, Friedrich Nietzsche: Nowożytni filozofowie inspirowani myślą Sokratesa.

Warto wiedzieć: Chociaż Arystoteles urodził się po śmierci Sokratesa i uczęszczał do Akademii Platona, jego pisma są cennym, choć ograniczonym, źródłem wiedzy o doktrynach Sokratesa.

Podsumowanie

Sokrates, ateński filozof żyjący w V wieku p.n.e., jest postacią, która wywarła trwały wpływ na rozwój myśli zachodniej, mimo że nie pozostawił po sobie żadnych własnych pism. Jego nauki, przekazane głównie przez uczniów takich jak Platon i Ksenofont, skupiały się na etyce, cnocie i samopoznaniu, czego kulminacją jest słynne stwierdzenie „życie niepoddane badaniu nie jest warte przeżycia”. Metoda sokratejska, polegająca na dociekliwym zadawaniu pytań, oraz jego intelektualizm etyczny do dziś stanowią fundamenty filozofii. Mimo kontrowersji i oskarżeń, które doprowadziły do jego skazania na śmierć, Sokrates pozostał wierny swoim zasadom, przyjmując wyrok z niezachwianą godnością, co czyni go wiecznym symbolem filozoficznej integralności i poszukiwania prawdy.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Socrates