Schopenhauer: Filozof pesymizmu i woli życia

1

Arthur Schopenhauer, urodzony 22 lutego 1788 roku w Gdańsku, był jednym z najbardziej wpływowych niemieckich filozofów XIX wieku, którego system myślowy oparty na pesymistycznej wizji świata i koncepcji „woli życia” wywarł znaczący wpływ na późniejszą myśl zachodnią. Filozof zmarł we Frankfurcie nad Menem 21 września 1860 roku, w wieku 72 lat, pozostawiając po sobie dzieło życia, „Świat jako wola i przedstawienie”. Mimo dziedziczenia znacznego majątku, który zapewnił mu niezależność finansową, jego życie osobiste naznaczone było trudnymi relacjami, w tym długotrwałym konfliktem z matką. Schopenhauer był jednym z pierwszych europejskich myślicieli, którzy z entuzjazmem przyjęli filozofię Wschodu, w szczególności buddyzm i teksty Upaniszad, co znalazło odzwierciedlenie w jego radykalnym pesymizmie i koncepcji woli jako źródła cierpienia.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na wrzesień 1860 roku miał 72 lata.
• Żona/Mąż: Nigdy nie zawarł związku małżeńskiego.
• Dzieci: Miał dwie nieślubne córki, które zmarły w niemowlęctwie.
• Zawód: Filozof.
• Główne osiągnięcie: Stworzenie systemu filozoficznego opartego na koncepcji „woli życia” i pesymistycznej wizji świata, zawartego w dziele „Świat jako wola i przedstawienie”.

Kim był Arthur Schopenhauer?

Arthur Schopenhauer, uznawany za jednego z kluczowych niemieckich filozofów XIX wieku, urodził się 22 lutego 1788 roku w Gdańsku, przy ulicy Heiliggeistgasse, noszącej obecnie nazwę ul. Św. Ducha 47. Jego życie dobiegło końca 21 września 1860 roku we Frankfurcie nad Menem, w wieku 72 lat. Filozof jest twórcą systemu myślowego opartego na głębokim pesymizmie, który znalazł odzwierciedlenie w jego najważniejszej publikacji z 1818 roku – „Świat jako wola i przedstawienie”. W tym monumentalnym dziele Schopenhauer przedstawił świat jako manifestację ślepej, irracjonalnej i nieustannie dążącej woli, która jest źródłem wszelkiego cierpienia.

Życie prywatne Arthura Schopenhauera

Arthur Schopenhauer był synem Heinricha Florisa Schopenhauera i Johanny Schopenhauer. Jego rodzice wywodzili się z zamożnych, niemieckich rodzin patrycjuszowskich, co zapewniło mu dostęp do dobrej edukacji i pewien status społeczny. Rodzice Arthura byli republikanami i kosmopolitami, co miało znaczący wpływ na ich decyzje życiowe. W 1793 roku, po zajęciu Gdańska przez Prusy, rodzina zdecydowała się na przeprowadzkę do Hamburga, poszukując bardziej sprzyjającego środowiska dla swoich poglądów politycznych i filozoficznych.

Relacje Arthura z matką, Johanną, były niezwykle trudne i napięte. Johanna uważała syna za aroganckiego i trudnego we współżyciu, co doprowadziło do trwającego aż 24 lata zerwania kontaktu między nimi. Tragiczne wydarzenia w rodzinie obejmowały również śmierć ojca, Heinricha Florisa, w 1805 roku. Ojciec filozofa utonął w kanale, a zarówno Arthur, jak i jego matka, skłaniali się ku przekonaniu, że była to śmierć samobójcza, spowodowana głęboką depresją. Mimo że Schopenhauer publicznie głosił pochwałę ascetyzmu, jego życie intymne nie było pozbawione romansów. Przyznał się do posiadania dwóch nieślubnych córek, które niestety zmarły w niemowlęctwie.

Edukacja i kształcenie

Wczesne lata życia Arthura Schopenhauera naznaczone były podróżami i zdobywaniem szerokiej wiedzy, co miało znaczący wpływ na jego późniejsze myśli. W 1797 roku, w wieku dziewięciu lat, został wysłany do Hawru we Francji. Pobyt ten okazał się niezwykle owocny językowo – Schopenhauer biegle opanował język francuski, co otworzyło mu dostęp do bogatej literatury i myśli francuskiej. Kolejnym etapem jego edukacji była Anglia. W 1803 roku spędził dwanaście tygodni w szkole w Wimbledon, gdzie doświadczył surowej religijności anglikańskiej, która zraziła go do tego nurtu. To doświadczenie, podobnie jak inne, kształtowało jego krytyczne podejście do dogmatów i instytucji.

Przełomowym momentem w jego akademickiej ścieżce były studia medyczne, które rozpoczął w 1809 roku w Getyndze. Jednak już po roku studiów medycznych, młody Schopenhauer zdecydował się całkowicie poświęcić filozofii, odrzucając ścieżkę kariery medycznej na rzecz zgłębiania idei i teorii. Swoje akademickie ambicje uwieńczył w 1813 roku, uzyskując tytuł doktora filozofii na Uniwersytecie w Jenie. Jego praca doktorska nosiła tytuł „O czworakim źródle zasady racji dostatecznej”, co stanowiło pierwszy, formalny dowód jego naukowego zaangażowania w dziedzinę filozofii.

Kariera filozoficzna i poglądy

Kariera akademicka Arthura Schopenhauera była naznaczona trudnościami i rywalizacją. W 1820 roku rozpoczął pracę jako wykładowca na Uniwersytecie w Berlinie. Jego podejście do kariery akademickiej było jednak niekonwencjonalne i pełne wyzwań. Świadomie wyznaczał godziny swoich wykładów w tym samym czasie, co zajęcia G.W.F. Hegla, jednego z najpotężniejszych filozofów epoki, w celu rzucenia mu bezpośredniego wyzwania intelektualnego. Ta strategia okazała się jednak porażką. Na wykłady Schopenhauera przychodziło zaledwie pięciu studentów, co stanowiło miażdżącą krytykę jego pozycji w ówczesnym środowisku akademickim.

Schopenhauer był zaciekłym przeciwnikiem dominującego w niemieckiej filozofii idealizmu. Krytykował takich myślicieli jak Hegel, Fichte i Schelling, nazywając ich prace „szarlatanerią”. Jego własny system filozoficzny, oparty na pesymizmie, czerpał inspirację z filozofii Wschodu. Był jednym z pierwszych myślicieli Zachodu, który z wielkim entuzjazmem przyjął filozofię Upaniszad oraz buddyzm. W centrum jego systemu znalazła się koncepcja „woli życia” – fundamentalnej rzeczywistości świata, rozumianej jako ślepy, irracjonalny popęd, będący źródłem wszelkiego cierpienia. Ta teoria stanowiła klucz do jego nihilistycznego spojrzenia na egzystencję.

Majątek i niezależność finansowa

Po śmierci ojca, Heinricha Florisa Schopenhauera, Arthur odziedziczył znaczną część rodzinnego majątku. Dysponując tym spadkiem, filozof zdecydował się na konserwatywne inwestycje, lokując swoje środki w obligacje rządowe. Takie podejście zapewniło mu stabilny dochód pasywny w postaci odsetek. Dzięki temu Schopenhauer mógł prowadzić życie niezależnego uczonego, bez konieczności angażowania się w pracę zarobkową lub zabiegania o stanowiska akademickie, które często wiązały się z kompromisami ideowymi. Ta niezależność finansowa pozwoliła mu w pełni poświęcić się pracy filozoficznej i eksploracji własnych myśli, wolny od zewnętrznych nacisków.

Niezwykła determinacja Schopenhauera w zarządzaniu swoimi finansami objawiła się w sporze z domem handlowym Muhl. Gdy firma ogłosiła upadłość, Schopenhauer, jako jeden z nielicznych wierzycieli, nie zgodził się na proponowaną ugodę. Po latach prawnych batalii, udało mu się odzyskać pełną kwotę należności, co świadczy o jego konsekwencji i dbałości o swoje interesy finansowe. Ta sytuacja podkreśla jego niezależność i gotowość do obrony swoich praw, nawet w obliczu trudności.

Osobowość i światopogląd

Arthur Schopenhauer był postacią o wyrazistym charakterze i kontrowersyjnych poglądach, które ukształtowały jego unikalny światopogląd. Był pionierem w dziedzinie etyki zwierząt, zdecydowanie sprzeciwiając się wiwisekcji i podkreślając wartość życia wszystkich istot. W swoim testamencie szczególną troską otoczył swoje psy, pudle, które były jego wiernymi towarzyszami i jedynymi bliskimi istotami w jego życiu. Ta głęboka więź ze zwierzętami kontrastowała z jego często krytycznym stosunkiem do ludzi.

Jego poglądy na kobiety były znane z mizoginizmu, co znalazło wyraz w jego eseju „O kobietach”. Wielu badaczy wiąże te poglądy z jego skomplikowaną i toksyczną relacją z matką. Schopenhauer jest również autorem słynnej metafory „dylematu jeża”, która opisuje trudności w relacjach międzyludzkich – nieodłączną potrzebę bliskości, która jednak często prowadzi do wzajemnego ranienia się. Jako zdeklarowany ateista, Schopenhauer uważał religie za „metafizykę dla ludu”, odrzucając ich dogmaty i instytucjonalne formy.

Hobby, styl życia i podróże

Życie Arthura Schopenhauera, mimo jego pesymistycznej filozofii, było ustrukturyzowane i wypełnione pasjami, które stanowiły dla niego formę emocjonalnego wytchnienia. Przez niemal całe życie codziennie grał na flecie poprzecznym, co pozwalało mu na chwilę zapomnienia o przyziemnych troskach i zanurzenie się w świecie dźwięków. W młodości filozof odbył wielką podróż po Europie, eksplorując różne kultury i krajobrazy, a w późniejszym wieku dwukrotnie odwiedził Włochy, pogłębiając swoje doświadczenia artystyczne i intelektualne. Podczas jednego z pobytów w Wenecji otarł się o spotkanie z Lordem Byronem, co świadczy o jego obecności w kręgach artystycznych epoki.

Ostatnie 30 lat swojego życia Schopenhauer spędził w Frankfurcie nad Menem, gdzie prowadził niezwykle uporządkowany tryb życia. Jego popołudniowe spacery ze swoim pudlem stały się stałym elementem krajobrazu miasta, budzącym zainteresowanie mieszkańców. Wieczory filozof zazwyczaj spędzał w hotelu Englischer Hof, oddając się lekturze gazet. Ta rutyna, choć może wydawać się monotonna, stanowiła dla niego oazę spokoju i stabilności w świecie, który postrzegał jako pełen chaosu i cierpienia.

Ważne wydarzenia i kontrowersje

Życie Arthura Schopenhauera nie obyło się bez kontrowersji i incydentów, które rzucają światło na jego trudny charakter i niechęć do współistnienia z innymi. W 1821 roku doszło do głośnego incydentu z Caroline Marquet, sąsiadką i szwaczką. Schopenhauer wypchnął ją z przedpokoju, co doprowadziło do interwencji sądu. W wyniku tego zdarzenia sąd nakazał mu wypłacanie jej dożywotniej renty, co stanowiło wyraźny dowód jego nieprzystosowania społecznego i skłonności do agresywnych zachowań. Choć był pesymistą, jego krytyka teizmu była niezwykle ostra. Ostro potępiał judaizm i chrześcijaństwo za ich antropocentryzm i brak empatii wobec zwierząt, co było spójne z jego ogólną filozofią.

Dziedzictwo i wpływ

Choć przez większość swojego życia Arthur Schopenhauer pozostawał w cieniu swoich bardziej znanych filozoficznych rywali, jego wpływ na późniejszą myśl zachodnią okazał się ogromny. Prawdziwą popularność zyskał dopiero po 1851 roku, kiedy to jego zbiór esejów „Parerga i paralipomena” stał się niespodziewanym bestsellerem, docierając do szerszego grona odbiorców. Jego pesymistyczna wizja świata, oparta na koncepcji woli, głęboko wpłynęła na rzesze artystów i myślicieli, od Richarda Wagnera po Fryderyka Nietzschego, którzy czerpali z jego idei inspirację do własnych dzieł. Nawet w świecie nauki jego wpływ był odczuwalny – Erwin Schrödinger, twórca mechaniki kwantowej, przyznawał, że system Schopenhauera był kluczowy dla jego rozumienia świata.

Filozof ten charakteryzował się głębokim poczuciem samotności, twierdząc, że „człowiek jest tym bardziej towarzyski, im mniej jest wart pod względem intelektualnym”. Jego lęk przed chorobami skłonił go do przeprowadzki do Frankfurtu, między innymi w obawie przed epidemią cholery w Berlinie, która pochłonęła życie jego rywala, Hegla. Schopenhauer posiadał niezwykłą biegłość językową, biegle władając nie tylko niemieckim i francuskim, ale także angielskim, włoskim, hiszpańskim, łaciną i greką. Uważał, że prawdziwa filozofia nie może rozwijać się na uniwersytetach, ponieważ profesorowie są ograniczeni przez pensje państwowe. Teksty indyjskie, w tym Upaniszady, nazywał „pociechą swojego życia i śmierci”, co podkreśla ich znaczenie w jego duchowym rozwoju. Mimo że był pesymistą, nie potępiał samobójstwa moralnie, uważając je jednak za błąd, ponieważ jest zaprzeczeniem woli, a nie jej przezwyciężeniem. W swoim posiadaniu miał m.in. pozłacany posążek Buddy, co w tamtych czasach było w Europie rzadkością. Jego ostatnie słowa brzmiały: „Wyraził zadowolenie, że umiera w spokoju i z jasnym umysłem”. Mimo wyjazdu w dzieciństwie, zawsze podkreślał swoje pochodzenie z wolnego miasta Gdańska. Został pochowany na cmentarzu Hauptfriedhof we Frankfurcie, a na jego nagrobku widnieje tylko imię i nazwisko, bez żadnych dat ani epitafiów, co stanowi symbol jego dążenia do prostoty i unikania zbędnych ozdobników.

Kluczowe fakty z życia Arthura Schopenhauera

• Data i miejsce urodzenia: 22 lutego 1788 roku, Gdańsk (ul. Heiliggeistgasse, obecnie ul. Św. Ducha 47).
• Data i miejsce śmierci: 21 września 1860 roku, Frankfurt nad Menem (w wieku 72 lat).
• Główne dzieło: „Świat jako wola i przedstawienie” (1818).
• Rodzice: Heinrich Floris Schopenhauer i Johanna Schopenhauer.
• Wykształcenie: Doktorat filozofii (1913), nauka języków (francuski, angielski, włoski, hiszpański, łacina, greka).
• Kluczowe poglądy: Filozoficzny pesymizm, teoria woli życia, krytyka idealizmu niemieckiego, etyka zwierząt, ateizm.
• Znaczące wpływy: Filozofia Upaniszad, buddyzm.
• Późna sława: Prawdziwe uznanie zyskał po 1851 roku, dzięki bestsellerowi „Parerga i paralipomena”.

Podróże i doświadczenia

• Wczesna edukacja we Francji: Pobyt w Hawrze (1797), nauka języka francuskiego.
• Edukacja w Anglii: Dwanaście tygodni w szkole w Wimbledon (1803).
• Wielka podróż po Europie: W młodości.
• Dwukrotna wizyta we Włoszech: W późniejszym wieku.
• Otarcie o spotkanie z Lordem Byronem: Podczas pobytu w Wenecji.

Wpływ i dziedzictwo

• Wpływ na naukę: Kluczowy dla Erwina Schrödingera.
• Wpływ na kulturę: Inspiracja dla Richarda Wagnera, Fryderyka Nietzschego i innych.
• Krytyka uniwersytetów: Uważał, że ograniczały one prawdziwą filozofię.
• Pocieszenie w tekstach indyjskich: Nazwał je „pociechą swojego życia i śmierci”.

Warto wiedzieć: Arthur Schopenhauer był poliglotą, biegle władającym nie tylko niemieckim i francuskim, ale także angielskim, włoskim, hiszpańskim, łaciną i greką, co znacząco poszerzało jego dostęp do światowej literatury i myśli.

Arthur Schopenhauer, mimo swojej pesymistycznej wizji świata, pozostawił po sobie bogate dziedzictwo intelektualne, które wciąż inspiruje myślicieli, artystów i naukowców. Jego radykalna krytyka egzystencji, połączona z głębokim zainteresowaniem filozofią Wschodu i etyką zwierząt, czyni go postacią wyjątkową na tle myśli XIX wieku. Jego dzieła, choć długo niedoceniane, ostatecznie zyskały światowe uznanie, potwierdzając jego status jako jednego z najważniejszych filozofów w historii.

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Arthur_Schopenhauer