Sartre: Jean-Paul Sartre – życie, filozofia i twórczość egzystencjalisty

1

Jean-Paul Sartre, urodzony 21 czerwca 1905 roku w Paryżu, był wybitnym francuskim filozofem, pisarzem, dramaturgiem i eseistą, którego prace stały się kamieniem węgielnym egzystencjalizmu XX wieku. Na marzec 2024 roku miałby 118 lat. Jego życie, naznaczone głębokim zaangażowaniem intelektualnym i politycznym, było nierozerwalnie związane z wybitną feministką i filozofką Simone de Beauvoir, z którą tworzył otwarty, wieloletni związek. Sartre zmarł 15 kwietnia 1980 roku w Paryżu, a jego pogrzeb, gromadzący około 50 000 osób, był świadectwem jego monumentalnego wpływu na społeczeństwo i kulturę. Jako kluczowa postać francuskiej filozofii, marksizmu i fenomenologii, jego idee wywarły znaczący wpływ na socjologię, teorię krytyczną, studia literackie oraz teorię postkolonialną.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na marzec 2024 roku miałby 118 lat.
• Żona/Mąż: Nie był formalnie żonaty, ale przez ponad 50 lat tworzył otwarty związek z Simone de Beauvoir.
• Dzieci: Nie miał dzieci.
• Zawód: Filozof, pisarz, dramaturg, eseista, publicysta.
• Główne osiągnięcie: Uznawany za głównego przedstawiciela egzystencjalizmu, autor kluczowych dzieł filozoficznych i literackich.

Podstawowe informacje o Jean-Paul Sartre

Prawdziwe i pełne nazwisko Jeana-Paula Sartre’a brzmiało Jean-Paul Charles Aymard Sartre. Określenie „celebryta” często towarzyszyło jego osobie, podkreślając jego znaczącą pozycję w przestrzeni publicznej. Urodził się 21 czerwca 1905 roku w Paryżu, jako jedyne dziecko Jeana-Baptiste’a Sartre’a i Anne-Marie Schweitzer. Po śmierci ojca, gdy Jean-Paul miał zaledwie dwa lata, jego wychowaniem zajęła się matka oraz dziadek ze strony matki, Charles Schweitzer. Jego śmierć nastąpiła 15 kwietnia 1980 roku, również w Paryżu, w wieku 74 lat. Okoliczności jego odejścia i pogrzeb, który zgromadził 50 000 osób na ulicach miasta, podkreśliły jego status jako postaci powszechnie szanowanej i wpływowej.

Sartre zdobył solidne wykształcenie wyższe, studiując w prestiżowej paryskiej instytucji – École Normale Supérieure (ENS). Po ukończeniu studiów, w latach 1931–1945, Jean-Paul Sartre pracował jako nauczyciel w różnych liceach, między innymi w Hawrze, Laon, a także w paryskich Lycée Pasteur i Lycée Condorcet. Jego doświadczenie pedagogiczne stanowiło ważny etap jego życia, pozwalając mu na bezpośrednie oddziaływanie na młode umysły i kształtowanie przyszłych pokoleń.

Warto wiedzieć: Prawdziwe i pełne nazwisko Jeana-Paula Sartre’a to Jean-Paul Charles Aymard Sartre.

Życie prywatne Jean-Paul Sartre

Wczesne lata życia Jeana-Paula Sartre’a naznaczyła osobista tragedia – strata ojca, Jeana-Baptiste’a Sartre’a, oficera francuskiej marynarki wojennej, gdy miał zaledwie dwa lata. Po śmierci ojca, młody Sartre był wychowywany przez matkę, Anne-Marie Schweitzer, oraz dziadka ze strony matki, Charlesa Schweitzera. Dziadek, będący nauczycielem języka niemieckiego, odegrał kluczową rolę w jego edukacji, wprowadzając go w świat matematyki i literatury klasycznej. To właśnie dziadek stanowił dla niego pierwszą intelektualną ostoję.

Jean-Paul Sartre był blisko spokrewniony ze słynnym teologiem, lekarzem i organistą Albertem Schweitzerem, który był jego kuzynem. Jednakże, najbardziej znaczącą relacją w życiu prywatnym Sartre’a był jego związek z Simone de Beauvoir. Trwał on od 1929 roku aż do jego śmierci w 1980 roku. Ich relacja była przykładem otwartego związku, w którym oboje kwestionowali społeczne i kulturowe oczekiwania typowe dla ich burżuazyjnego wychowania. Wspólnie tworzyli parę intelektualistów, których poglądy i styl życia wyznaczały nowe ścieżki myślenia.

Okres dzieciństwa Sartre’a nie był pozbawiony trudności. Po przeprowadzce do La Rochelle, gdzie jego matka ponownie wyszła za mąż, młody Jean-Paul był często nękany przez rówieśników. Problem ten potęgowała jego wada wzroku – zez rozbieżny prawego oka, znany jako sensoryczna egzotropia. Ta dolegliwość, choć stanowiła źródło cierpienia i drwin w młodości, miała także nieoczekiwane konsekwencje w późniejszym życiu, wpływając na jego zwolnienie z obozu jenieckiego ze względu na problemy z równowagą.

Kluczowe relacje w życiu prywatnym

• Simone de Beauvoir: Długoletni, otwarty związek od 1929 roku do śmierci Sartre’a w 1980 roku.
• Jean-Baptiste Sartre (ojciec): Zmarł, gdy Sartre miał dwa lata.
• Charles Schweitzer (dziadek): Wychowywał Sartre’a po śmierci ojca, wprowadzając go w świat matematyki i literatury klasycznej.
• Albert Schweitzer (kuzyn): Słynny teolog, lekarz i organista.

Kariera i twórczość Jean-Paul Sartre

Jean-Paul Sartre jest powszechnie uznawany za głównego przedstawiciela egzystencjalizmu, kluczową postać XX-wiecznej filozofii francuskiej, marksizmu i fenomenologii. Jego prace wywarły ogromny wpływ na rozwój socjologii, teorii krytycznej, studiów literackich oraz teorii postkolonialnej. Filozoficzna myśl Sartre’a koncentrowała się na wolności jednostki, odpowiedzialności i konieczności nadawania sensu własnemu istnieniu w świecie pozbawionym z góry ustalonego porządku. Jego koncepcje, takie jak „egzystencja poprzedza esencję”, stały się kamieniami milowymi w myśli współczesnej, rewolucjonizując sposób postrzegania ludzkiej kondycji.

Pierwszy samodzielny utwór sceniczny Sartre’a, dramat bożonarodzeniowy zatytułowany „Bariona, ou le fils du tonnerre”, powstał w niezwykłych okolicznościach. Napisał go w 1940 roku, będąc jeńcem wojennym w niemieckim stalagu XII-D w Trewirze. To doświadczenie wojenne i niewoli z pewnością miało głęboki wpływ na jego późniejsze refleksje nad wolnością, ograniczeniami i ludzką egzystencją w obliczu ekstremalnych sytuacji.

Najważniejszym dziełem filozoficznym Jean-Paula Sartre’a jest rozprawa „Byt i nicość” (L’Être et le Néant), opublikowana w 1943 roku. W tej monumentalnej pracy analizował on fundamentalny konflikt między „bytem w sobie” a „bytem dla siebie”. Szczególnie ważnym elementem jego analizy był konflikt między „złą wiarą” (mauvaise foi), czyli konformizmem i unikaniem odpowiedzialności za własne wybory, a autentycznym sposobem istnienia, który wymaga radykalnej wolności i samoświadomości. Dzieło to stało się fundamentem jego filozofii egzystencjalistycznej. W 1960 roku ukazało się kolejne ważne dzieło, „Krytyka rozumu dialektycznego” (Critique de la raison dialectique), w którym Sartre starał się pogodzić egzystencjalizm z marksizmem.

Po zakończeniu II wojny światowej, Jean-Paul Sartre stał się aktywnym uczestnikiem życia intelektualnego i politycznego Francji. Współzałożył znaczące pismo „Les Temps modernes”, które szybko stało się platformą do propagowania jego idei politycznych i społecznych. Czasopismo to umożliwiało mu angażowanie się w bieżące debaty intelektualne, komentowanie wydarzeń politycznych i promowanie marksizmu jako narzędzia do zrozumienia i transformacji społeczeństwa.

Kluczowe dzieła i publikacje

• 1940: „Bariona, ou le fils du tonnerre” (debiut teatralny)
• 1943: „Byt i nicość” (L’Être et le Néant) – główne dzieło filozoficzne
• 1946: „Egzystencjalizm jest humanizmem” (L’existentialisme est un humanisme)
• 1952: „Krew innych” (Le Sang des autres)
• 1952: „Sztuka” (Qu’est-ce que la littérature?)
• 1960: „Krytyka rozumu dialektycznego” (Critique de la raison dialectique)
• 1964: „Słowa” (Les Mots)

Nagrody i osiągnięcia Jean-Paul Sartre

W 1964 roku Jean-Paul Sartre został uhonorowany Literacką Nagrodą Nobla. Jednakże, w swoim stylu odrzucającym instytucjonalne zaszczyty, odmówił jej przyjęcia. Swoją decyzję argumentował przekonaniem, że pisarz nie powinien pozwalać na przekształcenie się w „instytucję” i zawsze odrzucał oficjalne zaszczyty. Ta odmowa była symbolicznym wyrazem jego niezależności myśli i postawy wobec formalnych uznania, podkreślając jego priorytet dla wolności twórczej i intelektualnej nad zewnętrznymi nagrodami.

Jean-Paul Sartre jest autorem wielu wpływowych idei, które na stałe wpisały się do historii myśli. Do jego najbardziej znanych koncepcji należą: „egzystencja poprzedza esencję”, która podkreśla, że człowiek najpierw istnieje, a dopiero potem definiuje siebie poprzez swoje wybory i działania, oraz pojęcie „złej wiary” (mauvaise foi), opisujące tendencję do oszukiwania samego siebie i unikania odpowiedzialności za własną wolność. Ikoniczne stwierdzenie „Piekło to inni”, pochodzące z jego dramatu „Przy drzwiach zamkniętych” (Huis Clos), doskonale ilustruje jego refleksje nad relacjami międzyludzkimi i ich potencjalnie destrukcyjnym charakterem, gdy nasze postrzeganie siebie jest w dużej mierze kształtowane przez spojrzenia innych.

Najważniejsze idee filozoficzne

• Egzystencja poprzedza esencję: Podstawowa zasada egzystencjalizmu, mówiąca o tym, że człowiek tworzy swoją własną naturę poprzez swoje wybory.
• Zła wiara (Mauvaise Foi): Samookłamywanie się, unikanie wolności i odpowiedzialności za własne istnienie.
• Wolność i odpowiedzialność: Człowiek jest skazany na wolność i ponosi pełną odpowiedzialność za swoje czyny.
• „Piekło to inni”: Konstatacja z dramatu „Huis Clos”, podkreślająca, jak ocena i postrzeganie przez innych mogą stanowić źródło cierpienia.

Działalność polityczna i aktywizm Jean-Paul Sartre

W obliczu narastającego konfliktu, w 1939 roku Jean-Paul Sartre został powołany do armii francuskiej jako meteorolog. Rok później, w 1940 roku, dostał się do niemieckiej niewoli w Padoux. Został zwolniony w kwietniu 1941 roku ze względu na zły stan zdrowia, a konkretnie problemy ze wzrokiem, które wpływały na jego zmysł równowagi. Po powrocie do okupowanego Paryża, Sartre założył podziemną grupę oporu „Socialisme et Liberté”, w której skład wchodzili również jego bliscy przyjaciele i współpracownicy, tacy jak Simone de Beauvoir i Maurice Merleau-Ponty. Choć grupa rozpadła się po kilku miesiącach, jej powstanie świadczyło o jego zaangażowaniu w walkę z okupantem i dążeniu do wolności.

Jean-Paul Sartre był zagorzałym przeciwnikiem kolonializmu. Aktywnie potępiał politykę Francji w Algierii, opowiadając się za jej niepodległością. Równie stanowczo sprzeciwiał się interwencji USA w Wietnamie, aktywnie wspierając ruchy wyzwoleńcze na całym świecie. Jego postawa była wyrazem głębokiego przekonania o konieczności walki o sprawiedliwość społeczną i prawa ludności uciskanej. Jego działalność polityczna obejmowała również krytykę ZSRR, zwłaszcza w kontekście interwencji w Czechosłowacji w 1968 roku.

Chronologia kluczowych wydarzeń politycznych i aktywistycznych

• 1939: Powołany do armii francuskiej.
• 1940: Dostał się do niemieckiej niewoli.
• 1941: Zwolniony z niewoli ze względu na stan zdrowia.
• Po 1945: Współzałożyciel pisma „Les Temps modernes”, platformy do propagowania idei politycznych i społecznych.
• Lata 60. i 70.: Aktywny przeciwnik kolonializmu, potępiał politykę Francji w Algierii, sprzeciwiał się interwencji USA w Wietnamie.
• 1968: Krytykował interwencję ZSRR w Czechosłowacji.

Zdrowie Jean-Paul Sartre

Jednym z charakterystycznych aspektów fizyczności Jeana-Paula Sartre’a była jego wada wzroku – sensoryczna egzotropia, czyli zez rozbieżny prawego oka. Problem ten nie tylko był powodem drwin w dzieciństwie, ale także miał konkretne konsekwencje w jego życiu. Jak wspomniano, ta wada wpłynęła na jego zwolnienie z obozu jenieckiego, gdyż Sartre twierdził, że zaburza ona jego zmysł równowagi. Pomimo tych wyzwań, Sartre nie pozwolił, aby jego problemy zdrowotne ograniczyły jego intelektualną i twórczą aktywność, kontynuując pracę nad swoimi dziełami filozoficznymi i literackimi.

Warto wiedzieć: Jean-Paul Sartre cierpiał na wadę wzroku (zez rozbieżny prawego oka), która wpłynęła na jego życie osobiste i zawodowe.

Ciekawostki z życia Jean-Paul Sartre

Podczas studiów w École Normale Supérieure (ENS), Jean-Paul Sartre był znany jako jeden z największych kawalarzy. W 1927 roku zorganizował głośną mistyfikację, informując media o rzekomym przyznaniu Charlesowi Lindberghowi honorowego stopnia naukowego. Wydarzenie to przyciągnęło tysiące ludzi, a jego skutkiem była dymisja dyrektora szkoły. Ta anegdota pokazuje jego skłonność do przekraczania granic i wykorzystywania humoru jako formy ekspresji.

Na rozwój intelektualny Jeana-Paula Sartre’a ogromny wpływ miały seminaria Alexandre’a Kojève’a, poświęcone filozofii Hegla, a także lektura dzieł innych wybitnych myślicieli. Około 1928 roku pracował jako prywatny nauczyciel francuskiego dla japońskiego filozofa Kuki Shūzō. To właśnie Kuki Shūzō prawdopodobnie jako pierwszy zainteresował go fenomenologią, wprowadzając go w świat badań nad świadomością i doświadczeniem.

Wpływ literatury na twórczość Sartre’a był nieoceniony. Szczególne wrażenie wywarła na nim powieść „Podróż do kresu nocy” Louisa-Ferdinanda Céline’a, którą przeczytał w 1932 roku. Dzieło to, z jego surowym realizmem i pesymistyczną wizją ludzkiej egzystencji, znacząco wpłynęło na jego późniejszą twórczość. Warto odnotować, że Sartre był również zaangażowany w obronę „boat people”, uchodźców z Wietnamu po wojnie.

Inspiracje i wpływy

• Seminaria Alexandre’a Kojève’a
• Dzieła Henriego Bergsona („O bezpośrednich danych świadomości”)
• Pisma Edmunda Husserla i Martina Heideggera
• Powieść „Podróż do kresu nocy” Louisa-Ferdinanda Céline’a (przeczytana w 1932 roku)
• Japoński filozof Kuki Shūzō (jako nauczyciel fenomenologii)

Warto wiedzieć: Jean-Paul Sartre odmówił przyjęcia Literackiej Nagrody Nobla w 1964 roku, co podkreśla jego niezależność od instytucjonalnych nagród.

Jean-Paul Sartre pozostaje postacią kluczową dla zrozumienia myśli XX wieku, której filozofia i zaangażowanie polityczne kształtowały dyskurs przez dekady. Jego niezłomna postawa wobec wolności i odpowiedzialności, nawet w obliczu trudności, stanowi inspirację do dziś, czyniąc go jednym z najważniejszych myślicieli współczesnej Europy.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Jean-Paul_Sartre