Francisco de Orellana: Konkwistador i odkrywca Amazonki, rywal Pizarra

1

Francisco de Orellana, urodzony w 1511 roku w Trujillo, w Koronie Kastylii, był hiszpańskim konkwistadorem i odkrywcą, którego nazwisko na zawsze wpisało się w historię eksploracji Ameryki Południowej. Francisco de Orellana zmarł w listopadzie 1546 roku w delcie Amazonki, w wieku zaledwie 34-35 lat, podczas swojej drugiej, tragicznej wyprawy. Był bliskim przyjacielem Francisco Pizarro, słynnego konkwistadora Peru. Jego wizerunek historyczny często przedstawia go z charakterystyczną opaską na lewym oku, co sugeruje odniesienie ran podczas jego licznych kampanii wojskowych.

Na [miesiąc rok] Francisco de Orellana ma 34-35 lat. Był żonaty z Aną de Ayala, która odważnie towarzyszyła mu w jego drugiej, niebezpiecznej wyprawie. Kluczową rolę w jego życiu odegrał także ojczym, Cosmo de Chaves, który zapewnił mu niezbędne wsparcie finansowe. Największym osiągnięciem Orellany było dokonanie pierwszego w historii europejskiego spływu całą długością Amazonki w latach 1541-1542.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: 34-35 lat (na listopad 1546 r.)
• Żona/Mąż: Ana de Ayala
• Dzieci: Brak informacji
• Zawód: Konkwistador, odkrywca, gubernator
• Główne osiągnięcie: Pierwszy europejski spływ Amazonką

Życie osobiste i rodzina Francisco de Orellana

Małżeństwo i żona

Francisco de Orellana był żonaty z Aną de Ayala. Mimo młodego wieku i ubóstwa, Ana de Ayala wykazała się niezwykłą odwagą, decydując się towarzyszyć mężowi w jego drugiej, niezwykle niebezpiecznej wyprawie do Ameryki Południowej w 1545 roku. Po tragicznej śmierci Francisco, Ana de Ayala przeżyła tę podróż i jako jedna z ostatnich dotarła do hiszpańskiej bazy na wyspie Margarita, gdzie złożyła relację na temat okoliczności śmierci męża. Jej obecność na wyprawie była świadectwem głębokiego związku i lojalności, a jej późniejsze zeznania dostarczyły cennych informacji historycznych.

Ojczym i jego rola

W życiu rodzinnym Francisco de Orellana kluczową rolę odegrał jego ojczym, Cosmo de Chaves. Jego wsparcie finansowe było niezbędne do zorganizowania drugiej wyprawy Orellany, co pokazuje, jak ważne były więzi rodzinne i wsparcie w realizacji ambitnych planów konkwistadora.

Kariera i eksploracja Francisco de Orellana

Początki w Nowym Świecie

Przygoda Francisco de Orellana w Nowym Świecie rozpoczęła się około 1527 roku. Swoją karierę rozpoczął od służby w Nikaragui, zdobywając pierwsze doświadczenia w kolonizacji. W 1533 roku dołączył do armii Francisco Pizarro w Peru, gdzie jego ambicje i umiejętności wojskowe szybko się ujawniły. Był to kluczowy moment, który otworzył mu drogę do dalszych działań w Ameryce Południowej.

Udział w wojnach domowych w Peru

W 1538 roku Orellana aktywnie opowiedział się po stronie Francisco Pizarro w krwawej wojnie domowej przeciwko Diego de Almagro. Po zwycięstwie Pizarro, Orellana został nagrodzony i mianowany gubernatorem La Culata, co świadczyło o jego rosnącym znaczeniu i zaufaniu, jakim darzyli go przełożeni.

Wyprawa po „Krainę Cynamonu”

W 1541 roku Francisco de Orellana dołączył jako porucznik do wyprawy Gonzala Pizarro. Głównym celem tej ekspedycji było odnalezienie mitycznej „Krainy Cynamonu” (La Canela), legendarnego miejsca obfitości cennych przypraw. Ta wyprawa miała kluczowe znaczenie dla dalszych losów Orellany i otworzyła drogę do jego największego dokonania.

Pierwsza wyprawa wzdłuż Amazonki (1541-1542)

Objęcie dowództwa

Podczas pierwszej wyprawy, w obliczu trudności i rosnącego niezadowolenia wśród ludzi, 26 grudnia 1541 roku, Francisco de Orellana został wybrany wodzem nowej grupy badawczej. Jego ludzie, zagrożeni buntem, domagali się kontynuowania spływu rzeką w poszukiwaniu żywności. Ta decyzja, podjęta w trudnych warunkach, okazała się przełomowa.

Historyczny spływ Amazonką

Dokonał historycznego wyczynu, płynąc wzdłuż całej długości Amazonki. Dotarł do jej ujścia 24 sierpnia 1542 roku, stając się pierwszym znanym Europejczykiem, który pokonał tę trasę. Ta epokowa podróż otworzyła nowy rozdział w eksploracji Ameryki Południowej i dostarczyła bezcennych informacji o potężnej rzece i otaczającej ją przyrodzie. Po dotarciu do Atlantyku, Orellana i jego załoga żeglowali wzdłuż wybrzeża aż do wyspy Cubagua na dwóch zbudowanych przez siebie brygantynach: „San Pedro” i „Victoria”. Budowa tych jednostek w sercu dżungli była dowodem niezwykłej inżynierii i determinacji jego ludzi.

Powrót do Hiszpanii i nominacja

Po powrocie z wyprawy, Orellana zyskał uznanie w Hiszpanii. 13 lutego 1544 roku książę Filip II mianował go gubernatorem Nowej Andaluzji, obejmującej tereny Amazonii. Otrzymał misję podboju i osadnictwa tych obszarów, co stanowiło potwierdzenie jego zasług i ambicji.

Druga wyprawa do Ameryki Południowej (1545-1546)

Przygotowania do drugiej wyprawy Orellany w 1544 roku były pełne problemów. Był ścigany przez wierzycieli za długi i inwigilowany przez portugalskich szpiegów, co świadczyło o jego trudnej sytuacji finansowej i politycznej. Aby uniknąć aresztowania przez władze w Sanlucar, Orellana musiał potajemnie uciec z portu 11 maja 1545 roku, ukrywając się na jednym ze swoich statków. Ta wyprawa okazała się tragiczna w skutkach. Z 300 ludzi, którzy wyruszyli z Hiszpanii, blisko 100 zmarło na skutek epidemii na Wyspach Zielonego Przylądka. W ostatnich miesiącach życia Orellana i jego ludzie byli zmuszeni do jedzenia własnych psów i koni, aby przetrwać w nieprzyjaznym terenie delty Amazonki. To właśnie podczas tej wyprawy, desperacko szukając zapasów, Orellana dopuścił się aktu piractwa na otwartym morzu, napadając na karawelę i grabiąc jej zapasy.

Osiągnięcia i nagrody Francisco de Orellana

Założenie i ponowne zasiedlenie Guayaquil

Francisco de Orellana jest uznawany za założyciela miasta Guayaquil w dzisiejszym Ekwadorze. Choć pierwotnie miasto zostało założone przez Pizarro, to Orellana je wyludnił i ponownie zasiedlił, co nadaje mu szczególne miejsce w historii tego ważnego portu.

Upamiętnienia i nazewnictwo

Jego dokonania zostały uhonorowane licznymi upamiętnieniami w Ameryce Południowej. Jego imieniem nazwano prowincję Orellana w Ekwadorze oraz miasto Puerto Francisco de Orellana. Te nazwy świadczą o trwałym śladzie, jaki Orellana pozostawił w regionie.

Nazwa rzeki Amazonki

Przez pewien czas w historii sama rzeka Amazonka była nazywana „Rzeką Orellany” (Rio de Orellana) na cześć jej pierwszego europejskiego odkrywcy. To nazewnictwo podkreśla fundamentalne znaczenie jego podróży dla poznania tego gigantycznego cieku wodnego. Nazwa „Amazonka” pochodzi z relacji Orellany o bitwie z plemieniem Tapuyas, w której kobiety walczyły ramię w ramię z mężczyznami, co przypomniało mu mityczne Amazonki.

Kontrowersje i wyzwania w życiu Francisco de Orellana

Oskarżenia o zdradę

Jego pierwsza wyprawa zakończyła się oskarżeniami o zdradę ze strony Gonzala Pizarro. Pizarro uważał, że Orellana celowo go porzucił w dżungli, co stanowiło poważny zarzut i cień na jego reputacji. Ta sytuacja ukazuje złożoność relacji między konkwistadorami i konflikty, które towarzyszyły ich wyprawom.

Problemy podczas przygotowań do drugiej wyprawy

Przygotowania do jego drugiej wyprawy w 1544 roku były pełne problemów. Był ścigany przez wierzycieli za długi i inwigilowany przez portugalskich szpiegów, co świadczyło o jego trudnej sytuacji finansowej i politycznej. Te wydarzenia pokazują, jak wiele przeszkód musiał pokonać, aby wyruszyć w kolejną podróż.

Akt piractwa

Podczas drugiej wyprawy, desperacko szukając zapasów, Orellana dopuścił się aktu piractwa na otwartym morzu, napadając na karawelę i grabiąc jej zapasy. Ten incydent, choć motywowany desperacją przetrwania, stanowił kontrowersyjny element jego późniejszej kariery i dowodzi skrajnych warunków, w jakich znajdował się on i jego ludzie.

Ciekawostki z życia Francisco de Orellana

Podczas pierwszej wyprawy jego ludzie musieli wykazać się niezwykłą inżynierią, budując w sercu dżungli dwie brygantyny – „San Pedro” i „Victoria” – używając prymitywnych narzędzi. Był to dowód ich pomysłowości i determinacji w obliczu nieznanego terenu. Według kronikarza Gaspara de Carvajala, Orellana napotkał wzdłuż Amazonki kwitnącą cywilizację, co współczesna archeologia (geoglify i terra preta) potwierdza jako prawdę. Jego postać przeniknęła do popkultury: zainspirował film Wernera Herzoga „Aguirre, gniew boży” oraz pojawia się w fabule filmu „Indiana Jones i Królestwo Kryształowej Czaszki”, co świadczy o jego trwałym wpływie na wyobraźnię.

Kluczowe wydarzenia w karierze Francisco de Orellana

• Ok. 1527: Rozpoczęcie przygody w Nowym Świecie, służba w Nikaragui.
• 1533: Dołączenie do armii Francisco Pizarro w Peru.
• 1538: Udział w wojnie domowej przeciwko Diego de Almagro, mianowanie gubernatorem La Culata.
• 1541: Dołączenie jako porucznik do wyprawy Gonzala Pizarro w poszukiwaniu „Krainy Cynamonu”.
• 26 grudnia 1541: Wybór na wodza nowej grupy badawczej podczas pierwszej wyprawy amazońskiej.
• 24 sierpnia 1542: Dotarcie do ujścia Amazonki, pierwszy europejski spływ rzeką.
• 13 lutego 1544: Nominacja na gubernatora Nowej Andaluzji przez księcia Filipa II.
• 1545: Rozpoczęcie drugiej, tragicznej wyprawy.
• Listopad 1546: Śmierć w delcie Amazonki.

Zdrowie i okoliczności śmierci Francisco de Orellana

Francisco de Orellana zmarł w listopadzie 1546 roku. Według relacji jego żony, Any de Ayala, przyczyną zgonu była „choroba i żal” (grief). Pod koniec życia był opisywany jako osoba w fatalnej kondycji fizycznej i psychicznej, co było wynikiem ekstremalnych warunków i trudów podróży. Tragiczna śmierć w wieku zaledwie 34-35 lat zakończyła życie człowieka, który dokonał jednego z największych odkryć geograficznych w historii.

Francisco de Orellana, hiszpański konkwistador i odkrywca, zasłynął przede wszystkim jako pierwszy Europejczyk, który pokonał Amazonkę, dokonując tego w latach 1541-1542. Jego niezwykła podróż przez nieznane tereny Ameryki Południowej dostarczyła kluczowych informacji o największej rzece świata i jej okolicach. Mimo że jego życie zakończyło się tragicznie w wieku zaledwie 34-35 lat podczas drugiej wyprawy, jego odwaga i determinacja w eksploracji pozostawiły trwały ślad w historii odkryć geograficznych, a nazwa rzeki Amazonki na zawsze będzie przypominać o jego epokowym dokonaniu.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Francisco_de_Orellana