Abel Tasman: Odkrywca Nowej Zelandii i Park Narodowy Abela Tasmana

1

Abel Janszoon Tasman, urodzony najprawdopodobniej w latach 1602 lub 1603 w Lutjegast w Holandii, był wybitnym holenderskim żeglarzem, odkrywcą i kupcem, który na zlecenie Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej (VOC) dokonał pionierskich wypraw morskich w latach 1642 i 1644. Mimo braku formalnego wykształcenia, dzięki praktycznej wiedzy z zakresu nawigacji i rzemiosła morskiego, Tasman awansował w strukturach VOC, stając się jednym z najbardziej wykwalifikowanych nawigatorów swoich czasów. Na [data obecna, np. kwiecień 2024] roku, mając około 421-422 lat, jego dziedzictwo jest trwale upamiętnione w licznych nazwach geograficznych, a jego odkrycia znacząco poszerzyły europejską wiedzę o świecie. Abel Tasman zmarł 10 października 1659 roku w Batawii, w wieku około 55-56 lat, pozostawiając po sobie znaczący majątek i córkę z pierwszego małżeństwa, a także pamięć o rodzinnej wsi Lutjegast.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: około 421-422 lat (stan na [data obecna, np. kwiecień 2024])
• Żona/Mąż: Jannetje Tjaers (druga żona)
• Dzieci: córka z pierwszego małżeństwa
• Zawód: Żeglarz, odkrywca, kupiec, nawigator
• Główne osiągnięcie: Odkrycie Ziemi Van Diemena (dzisiejsza Tasmania) i pierwszy europejski kontakt z Nową Zelandią

Podstawowe informacje o Abel Tasman

Dane biograficzne i pochodzenie

Abel Janszoon Tasman przyszedł na świat najprawdopodobniej w latach 1602 lub 1603 w niewielkiej miejscowości Lutjegast, położonej w prowincji Groningen na terenie ówczesnej Republiki Siedmiu Zjednoczonych Prowincji Niderlandów. Region ten od wieków słynął z tradycji morskich i żeglarskich, co mogło wpłynąć na jego późniejszą karierę. Choć formalne wykształcenie nie było jego atutem, Tasman nadrabiał je niezwykłą praktycznością i zdolnością do szybkiego przyswajania wiedzy zdobywanej w trudach pracy na morzu. Ta determinacja i talent pozwoliły mu awansować w strukturach potężnej Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej (VOC), stając się jednym z najbardziej szanowanych i wykwalifikowanych nawigatorów epoki.

Jego życie zakończyło się 10 października 1659 roku w Batawii, dzisiejszej Dżakarcie, w wieku około 55-56 lat. W chwili śmierci był już zamożnym obywatelem, posiadającym ziemię i udziały w statku towarowym, co świadczy o jego sukcesie zawodowym i finansowym. Dziedzictwo Abela Tasmana jest ogromne, a jego imię zostało na trwałe wpisane w historię odkryć geograficznych, czego dowodem są liczne miejsca nazwane na jego cześć, w tym cała wyspa Tasmania oraz Morze Tasmana. Jego pionierskie wyprawy na zlecenie VOC, realizowane głównie w latach 1642 i 1644, otworzyły nowe szlaki i poszerzyły europejską wiedzę o nieznanych dotąd lądach.

Rodzina i życie prywatne Abela Tasmana

Drugie małżeństwo i towarzyszka podróży

Życie osobiste Abela Tasmana splatało się z jego karierą żeglarską. 27 grudnia 1631 roku, mając 28 lat i będąc już doświadczonym żeglarzem mieszkającym w Amsterdamie, Tasman ogłosił zamiar poślubienia 21-letniej Jannetje Tjaers. Ich związek nabrał szczególnego znaczenia, gdy Jannetje zdecydowała się towarzyszyć mężowi w sześcio-miesięcznej podróży do Batawii w 1638 roku. Ta decyzja świadczy o silnej więzi, jaka łączyła parę, a także o odwadze Jannetje, która zdecydowała się na długą i potencjalnie niebezpieczną podróż morską. Chociaż szczegóły dotyczące ich wspólnego życia po tej podróży nie są szeroko udokumentowane, fakt ten podkreśla bliskość i wsparcie, jakie Jannetje okazywała swojemu mężowi.

Sytuacja majątkowa i emerytura

Po latach służby dla Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, Abel Tasman przeszedł na emeryturę w 1653 roku. Ten etap życia okazał się dla niego bardzo udany pod względem finansowym. Po powrocie do Batawii, Tasman stał się zamożnym obywatelem, co potwierdza posiadanie 288 akrów ziemi. Dodatkowo, posiadał udziały w małym statku towarowym, którym sam dowodził, co świadczy o jego dalszym zaangażowaniu w handel morski. Jego sytuacja majątkowa na emeryturze świadczy o jego przedsiębiorczości i umiejętnościach, które pozwoliły mu zbudować solidną podstawę finansową po zakończeniu kariery odkrywcy.

Ostatnia wola i testament

W swoim testamencie Abel Tasman wykazał się troską o najbliższych oraz pamięcią o swoich korzeniach. Dokonał on podziału swojego majątku między drugą żonę, Jannetje Tjaers, oraz córkę z pierwszego małżeństwa, zapewniając im stabilność finansową. Co więcej, Tasman nie zapomniał o swojej rodzinnej miejscowości Lutjegast. W swoim testamencie zapisał 25 guldenów dla ubogich ze swojej rodzinnej wioski, co świadczy o jego przywiązaniu do miejsca, z którego pochodził, i chęci wsparcia potrzebujących tam społeczności. Ten gest podkreśla jego szlachetność i poczucie odpowiedzialności, wykraczające poza wąskie kręgi rodziny.

Kariera zawodowa i kluczowe wyprawy

Początki w Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej (VOC)

Droga Abla Tasmana do sławy jako odkrywcy rozpoczęła się od jego wstąpienia do Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej (VOC) w 1633 roku. Szybko dał się poznać jako zdolny i pracowity marynarz, co zaowocowało awansem na stanowisko szybra statku *Mocha* już w 1634 roku. Wczesne lata w VOC były okresem zdobywania cennego doświadczenia poprzez udział w licznych wyprawach na Moluki, znane jako Wyspy Korzenne, oraz w misjach na wyspę Seram. Te podróże nie tylko poszerzyły jego wiedzę o nawigacji w egzotycznych i często niebezpiecznych wodach, ale także ukształtowały go jako dowódcę i człowieka zdolnego do radzenia sobie w trudnych warunkach.

Eksploracja Północnego Pacyfiku

W 1639 roku Abel Tasman odegrał znaczącą rolę w ważnej ekspedycji na północny Pacyfik, dowodzonej przez Matthijsa Quasta. Pełniąc funkcję zastępcy dowódcy, Tasman przyczynił się do tego, że flota dotarła do strategicznie położonego Fortu Zeelandia na Formozie (dzisiejszy Tajwan), który był kluczowym punktem handlowym VOC w regionie. Kolejnym ważnym punktem na mapie tej wyprawy była japońska wyspa Deshima, będąca jedynym miejscem, gdzie Europejczycy mieli dozwolony kontakt handlowy z Japonią w tamtym okresie. Te doświadczenia z eksploracji północnych rejonów Pacyfiku stanowiły cenne przygotowanie do przyszłych, jeszcze bardziej ambitnych przedsięwzięć.

Pierwsza wielka wyprawa (1642)

Cel i skład ekspedycji

Prawdziwy przełom w karierze Abla Tasmana nastąpił w sierpniu 1642 roku, kiedy to Rada Indii, najwyższy organ zarządzający VOC, powierzyła mu jedno z najważniejszych zadań – zbadanie nieznanych obszarów na południe od Wysp Salomona. Celem było odkrycie i skartowanie nowych lądów, które mogłyby stanowić część legendarnego kontynentu australnego (*Terra Australis*). Do realizacji tego ambitnego zadania wyznaczono mu dwa statki: *Heemskerck*, flagowy okręt wyprawy, oraz *Zeehaen*. Wraz z nawigatorem Visscherem, Tasman wyruszył w podróż, która miała na zawsze odmienić mapę świata.

Odkrycie Ziemi Van Diemena (Tasmania)

Podczas swojej pierwszej wielkiej wyprawy, 24 listopada 1642 roku, Abel Tasman dokonał przełomowego odkrycia. Z pokładu jednego ze statków dostrzegł zachodnie wybrzeże dużej wyspy, którą na cześć swojego patrona, gubernatora generalnego Holenderskich Indii Wschodnich, nazwał Ziemią Van Diemena (Van Diemen’s Land). Trzy dni później, 3 grudnia 1642 roku, Tasman formalnie objął wyspę w posiadanie w imieniu Holenderskiej Republiki. Był to pierwszy europejski kontakt z tym lądem, który dziś znamy jako Tasmanię, a jego odkrycie było znaczącym krokiem w eksploracji południowych obszarów oceanu.

Warto wiedzieć: Odkrycie Ziemi Van Diemena w 1642 roku stanowiło jedno z kluczowych osiągnięć wczesnej eksploracji południowego Pacyfiku przez Europejczyków.

Pierwszy kontakt z Nową Zelandią (Staten Landt)

Dalsza podróż zaprowadziła Tasmana do kolejnego wielkiego odkrycia. 13 grudnia 1642 roku, jako pierwszy Europejczyk, ujrzał wybrzeża wyspy, którą nazwał *Staten Landt*. Wierzył wówczas, że może ona stanowić część rozległego, mitycznego kontynentu południowego (*Terra Australis*). Nazwa ta, choć ostatecznie nie przyjęła się dla tego konkretnego lądu, odzwierciedlała ówczesne przekonania geograficzne i nadzieje na odkrycie wielkich, nieznanych lądów na południu. Nowa Zelandia, którą odkrył w tym dniu, stała się później ważnym punktem na mapie Oceanu Spokojnego, a dzisiejsza nazwa wyspy, Aotearoa, ma swoje korzenie w języku Maorysów.

Druga wielka wyprawa (1644)

Badania wybrzeży Nowej Gwinei i Australii

Po udanych, choć nie w pełni docenionych przez VOC, wyprawach, Abel Tasman dowodził kolejną ważną ekspedycją w 1644 roku. Tym razem jego flotę tworzyły statki *Limmen*, *Zeemeeuw* i *Braek*. Celem tej podróży było dokładniejsze zbadanie południowego wybrzeża Nowej Gwinei oraz północnego wybrzeża kontynentu, który wówczas nazywano Nową Holandią (dzisiejsza Australia). W trakcie tej wyprawy Tasman i jego załoga dokonali szczegółowego mapowania Zatoki Carpentaria, kluczowego obszaru na północy Australii, co znacząco przyczyniło się do lepszego zrozumienia geografii tego regionu.

Mapowanie Zatoki Carpentaria

Jednym z kluczowych osiągnięć drugiej wielkiej wyprawy Abela Tasmana było precyzyjne zmapowanie Zatoki Carpentaria. Ten rozległy akwen na północnym wybrzeżu Australii stanowił ważny element kontynentu, a jego eksploracja przez Tasmana dostarczyła cennych informacji kartograficznych. Prace te pozwoliły na lepsze zrozumienie kształtu i zasięgu Nowej Holandii, a także na identyfikację potencjalnych szlaków handlowych i punktów strategicznych. Mapy stworzone podczas tej wyprawy stanowiły ważny wkład w europejską wiedzę o kontynencie australijskim przez wiele kolejnych lat.

Najważniejsze osiągnięcia i nagrody

Sukcesy kartograficzne i wpływ na przyszłych odkrywców

Mimo że Holenderska Kompania Wschodnioindyjska (VOC) uznała wyprawy Abla Tasmana za finansowe rozczarowanie, jego dokonania kartograficzne miały nieocenioną wartość. Mapy stworzone przez Tasmana i jego załogę były powszechnie dostępne i służyły kolejnym pokoleniom odkrywców przez ponad sto lat. Stanowiły one podstawę dla dalszych badań i eksploracji regionu Pacyfiku, aż do czasów słynnego kapitana Jamesa Cooka. Precyzja i szczegółowość jego map, zwłaszcza w odniesieniu do wybrzeży Nowej Zelandii, Tasmanii i północnej Australii, były niezwykle cenne i świadczą o jego wyjątkowych umiejętnościach nawigacyjnych i kartograficznych.

Awans na szczeblu administracyjnym w Batawii

W uznaniu jego doświadczenia i zasług, 2 listopada 1644 roku Abel Tasman otrzymał ważne stanowisko w administracji kolonialnej. Został mianowany członkiem Rady Sprawiedliwości w Batawii, stolicy Holenderskich Indii Wschodnich. Ten awans świadczył o zaufaniu, jakim darzono Tasmana, i o docenieniu jego wiedzy nie tylko w dziedzinie żeglugi, ale także w szerszych kwestiach zarządzania i sprawiedliwości w tak rozległym imperium kolonialnym. Zajmowanie tak wysokiej pozycji pokazuje, jak bardzo jego kompetencje wykraczały poza rolę samego odkrywcy.

Tabela: Kluczowe wyprawy Abela Tasmana

Kontrowersje i mniej znane fakty

Krwawe starcie w Zatoce Morderców

Podczas pobytu w Nowej Zelandii, w grudniu 1642 roku, doszło do tragicznego incydentu, który na stałe wpisał się w historię kontaktów europejsko-maoryskich. W miejscu dzisiaj znanym jako Golden Bay, Maorysi zaatakowali łódź kursującą między holenderskimi statkami, zabijając czterech marynarzy Tasmana. To brutalne starcie miało głęboki wpływ na dalsze działania ekspedycji i pozostawiło trwały ślad w narracji o odkryciu Nowej Zelandii. Nazwa „Zatoka Morderców” (Murderers’ Bay) jest bezpośrednim świadectwem tego bolesnego wydarzenia.

Użycie siły przeciwko tubylcom

W odpowiedzi na atak Maorysów w Zatoce Morderców, Abel Tasman wydał rozkaz otwarcia ognia do łodzi tubylców zbliżającej się do statku *Zeehaen*. Niestety, w wyniku tego rozkazu, trafiono mężczyznę, który trzymał białą flagę, co stanowiło symboliczny gest pokojowy. Ten incydent jest jednym z najbardziej kontrowersyjnych aspektów podróży Tasmana i ukazuje trudności oraz napięcia towarzyszące pierwszym kontaktom między europejskimi odkrywcami a rdzennymi mieszkańcami Nowej Zelandii. Pokazuje również brutalną rzeczywistość kolonialnych ekspedycji.

Eponimy – upamiętnienie nazwiska Tasmana

Dziedzictwo Abla Tasmana jest żywe i widoczne do dziś w nazwach licznych obiektów geograficznych na całym świecie. Jego nazwisko zostało upamiętnione w nazwach takich jak: Morze Tasmana, lodowiec Tasmana, rzeka Tasmana, Góra Tasmana, Park Narodowy Abla Tasmana oraz sama Tasmania. Te liczne eponimy świadczą o jego ogromnym wkładzie w eksplorację i kartografię, a także o trwałym miejscu, jakie zajął w historii odkryć geograficznych. Park Narodowy Abla Tasmana, położony na Wyspie Południowej Nowej Zelandii, jest jednym z najpopularniejszych miejsc turystycznych, przyciągającym miłośników przyrody i aktywnego wypoczynku, oferującym szlaki takie jak Abel Tasman Coast Track – jeden z „Great Walks of New Zealand”. Park ten jest również znany jako najmniejszy park narodowy Nowej Zelandii, oferujący unikalne doświadczenia na wybrzeżu, gdzie można korzystać z usług water taxi, kajaków (kayaks) czy water taxis.

Instrumenty muzyczne w komunikacji z tubylcami

Podczas pierwszego spotkania z Maorysami w Nowej Zelandii, obie strony podjęły próby nawiązania kontaktu za pomocą dźwięków. Maorysi używali instrumentu przypominającego trąbki, z kolei Abel Tasman rozkazał jednemu ze swoich marynarzy odpowiedzieć im grą na trąbce. Ten nietypowy sposób komunikacji, choć oparty na podstawowych dźwiękach, pokazuje desperacką próbę przełamania bariery językowej i nawiązania jakiejkolwiek formy porozumienia między dwoma zupełnie różnymi kulturami. Był to jeden z wielu przykładów improwizowanych metod kontaktu stosowanych przez europejskich odkrywców.

Poszukiwania mitycznych Prowincji Beach

Jednym z ukrytych celów wyprawy Abla Tasmana było odnalezienie mitycznych „Prowincji Beach”. Te rzekomo bogate w złoto wyspy pojawiły się na europejskich mapach w wyniku błędu w edycjach dzieł słynnego podróżnika Marco Polo. Poszukiwania te odzwierciedlają ówczesne fascynacje i poszukiwania skarbów, które napędzały wiele ekspedycji odkrywczych. Choć Prowincje Beach okazały się fikcją, samo ich poszukiwanie pokazuje szerszy kontekst motywacji stojących za wyprawami epoki wielkich odkryć geograficznych.

Rola kompasu w przetrwaniu

W swoich dziennikach Abel Tasman szczegółowo opisywał trudności i niebezpieczeństwa napotkane podczas swoich żeglug. Szczególnie podczas wyjątkowo trudnych i burzliwych rejsów, kompas okazywał się być nieocenionym narzędziem. Tasman zapisał, że to właśnie ten prosty instrument był jedyną rzeczą, która utrzymała jego i jego załogę przy życiu, pozwalając im utrzymać kurs i uniknąć katastrofy. Ten fakt podkreśla kluczową rolę technologii nawigacyjnych w czasach żeglugi oceanicznej i znaczenie takich narzędzi jak kompas dla przetrwania marynarzy.

Ciekawostki o Abel Tasman

• Jego nazwisko zostało upamiętnione w nazwach licznych obiektów geograficznych, w tym Morza Tasmana, lodowca Tasmana, rzeki Tasmana, Góry Tasmana, Parku Narodowego Abla Tasmana oraz samej Tasmanii.
• Podczas pierwszego spotkania z Maorysami, próbowano nawiązać komunikację za pomocą instrumentów muzycznych – Maorysi dęli w instrumenty, a Tasman kazał marynarzowi odpowiedzieć grą na trąbce.
• Jednym z celów wyprawy było odnalezienie mitycznych „Prowincji Beach”, które pojawiły się na mapach w wyniku błędu w dziełach Marco Polo.
• W swoich dziennikach Tasman podkreślał, że kompas był kluczowym elementem, który pozwolił mu i jego załodze przetrwać trudne i burzliwe rejsy.

Abel Janszoon Tasman, jeden z najwybitniejszych żeglarzy i odkrywców w historii Holandii, pozostawił po sobie trwałe dziedzictwo, które wywarło znaczący wpływ na europejską wiedzę geograficzną. Jego pionierskie podróże, zwłaszcza te z lat 1642 i 1644, doprowadziły do odkrycia Ziemi Van Diemena (dzisiejszej Tasmanii) oraz pierwszego kontaktu z Nową Zelandią, co stanowiło kamień milowy w eksploracji południowego Pacyfiku. Mimo że Holenderska Kompania Wschodnioindyjska nie doceniła w pełni komercyjnej wartości jego odkryć, mapy i dane zebrane przez Tasmana stały się nieocenionym źródłem informacji dla kolejnych pokoleń podróżników i kartografów. Jego postać jest dziś upamiętniona licznymi nazwami geograficznymi, co świadczy o jego niezatartym wkładzie w poznawanie świata.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Abel_Tasman